مقدمه
بسیاری از افراد شاغل، وقتی از حجم کارها خسته میشوند به این فکر میکنند که ای کاش روزی برسد که بازنشسته شوند و به راحتی استراحت کنند. اما وقتی همان افراد بازنشسته میشوند بعد از مدتی، از بیکاری خسته شده و به دنبال اشتغال مجدد میگردند که به واسطه آن بتوانند اوقات بیکاری خود را پر کنند. از طرف دیگر عدم کفایت حقوق بازنشستگی باعث می شود برخی از بازنشستگان تمایل داشته باشند پس از بازنشستگی هم کار کنند و اشتغال مجدد داشته باشند.
آمارها هم حاکی از افزایش اشتغال مجدد بازنشستگان است. در حال حاضر در اکثر کشورهای جهان نظیر ایالات متحده آمریکا، سنگاپور، هنگ کنگ و کشورهای اروپایی تعداد سالمندان شاغل رو به افزایش است. شواهد نشان می دهد که در ایران هم اکثر بازنشستگان تمایل به اشتغال بعد از بازنشستگی دارند.
طبق یک نظرسنجی که در سال 2017 و توسط RAND Corporation، صورت گرفته، 40 درصد از افرادی که قبلا شاغل بودند و در دوران بازنشستگی به سر میبردند، اعلام کرده بودند که تمایل دارند دوباره در یک شغل فعالیت داشته باشند. اصول سازمان ملل متحد نیز به این موضوع اشاره کرده است که سالمندان باید فرصت اشتغال یا دسترسی به سایر فرصت های درآمدزا را داشته باشند.
اشتغال مجدد بازنشستگان چه نتایجی برای آنان دارد؟
اشتغال مجدد بازنشستگان، فراتر از یک راهکار برای تامین مالی، میتواند تأثیرات شگرفی بر زندگی بازنشستگان و سالمندان داشته باشد. این پدیده نه تنها به بهبود وضعیت اقتصادی آنها کمک میکند، بلکه جنبههای اجتماعی، روانی و جسمی آنها را نیز تقویت مینماید. در این بخش، به بررسی دقیقتر و توسعه یافته این نتایج میپردازیم:
1. بهبود وضعیت اقتصادی و رفاه مالی
یکی از مهمترین مزایای اشتغال مجدد بازنشستگان، افزایش درآمد است. با توجه به اینکه بسیاری از سیستمهای بازنشستگی، به تنهایی قادر به تامین تمام نیازهای مالی بازنشستگان نیستند، ادامه فعالیت حرفهای میتواند به جبران بخشی از این کمبود و ارتقای سطح زندگی کمک کند.
- افزایش قدرت خرید: با داشتن درآمد بیشتر، بازنشستگان میتوانند به راحتی به نیازهای اساسی خود دسترسی داشته باشند و از امکانات رفاهی مانند درمان، مسکن و تفریح بهرهمند شوند.
- کاهش استرس مالی: نگرانیهای مربوط به تامین هزینههای زندگی، میتواند منبع قابل توجهی از استرس و اضطراب برای بازنشستگان باشد. اشتغال مجدد، این نگرانیها را کاهش داده و آرامش روانی را به آنها بازمیگرداند.
- ایجاد ثروت برای نسل آینده: درآمد حاصل از اشتغال مجدد میتواند به بازنشستگان کمک کند تا برای فرزندان و نوههای خود پسانداز کنند و یک میراث مالی ارزشمند به آنها به یادگار بگذارند.
2. تقویت ارتباطات اجتماعی و مقابله با انزوا
دوران بازنشستگی میتواند با احساس انزوا و جدا افتادن از جامعه همراه باشد. بسیاری از بازنشستگان، پس از ترک محیط کار، احساس میکنند که دیگر ارتباطی با دنیای بیرون ندارند. اشتغال مجدد بازنشستگان میتواند این مشکل را حل کرده و فرصتی برای برقراری ارتباطات اجتماعی جدید فراهم کند.
- حفظ ارتباط با همکاران: بازگشت به محیط کار، امکان حفظ ارتباط با همکاران سابق را فراهم میکند و احساس تعلق به یک گروه اجتماعی را به بازنشسته بازمیگرداند.
- ایجاد روابط جدید: در محیط کار جدید، بازنشستگان فرصتی برای آشنایی با افراد جدید و ایجاد روابط دوستانه پیدا میکنند.
- حفظ حس هدفمندی: کار کردن، به بازنشستگان کمک میکند تا احساس هدفمندی و ارزشمندی در زندگی خود را حفظ کنند و از احساس بیهدفی و پوچی جلوگیری کنند.
3. حفظ سلامت جسمانی و روانی
مطالعات نشان داده است که اشتغال مجدد بازنشستگان میتواند تأثیرات مثبتی بر سلامت جسمانی و روانی آنها داشته باشد. کار کردن، به عنوان یک فعالیت فیزیکی و ذهنی، میتواند به حفظ سلامت بدن و تقویت عملکرد مغز کمک کند.
- فعال نگه داشتن ذهن: کار کردن، مغز را فعال نگه میدارد و از بروز زوال عقل و سایر اختلالات شناختی جلوگیری میکند.
- کاهش خطر بیماریهای مزمن: تحقیقات نشان میدهد که فعالیت بدنی و ذهنی مرتبط با کار، میتواند خطر ابتلا به بیماریهای مزمن مانند بیماریهای قلبی، دیابت و آلزایمر را کاهش دهد.
- بهبود خلق و خو: کار کردن، میتواند باعث افزایش اعتماد به نفس و احساس خوشبختی در بازنشستگان شود.
- تقویت حس خودکارآمدی: انجام وظایف و حل مشکلات در محیط کار، به بازنشستگان کمک میکند تا احساس خودکارآمدی و توانمندی را در خود تقویت کنند.
4. حفظ سبک زندگی و ارتقای بهزیستی روانی
بازنشستگی، معمولاً با تغییر سبک زندگی همراه است. اشتغال مجدد بازنشستگان میتواند به آنها کمک کند تا سبک زندگی مشابه دوران قبل از بازنشستگی را حفظ کنند و از بروز تغییرات منفی در زندگی خود جلوگیری کنند.
- حفظ روتین روزانه: کار کردن، به بازنشستگان کمک میکند تا یک روتین روزانه منظم داشته باشند که میتواند به آنها در حفظ آرامش و تعادل روانی کمک کند.
- افزایش حس کنترل: کار کردن، به بازنشستگان حس کنترل بر زندگی خود را میدهد و از احساس ناتوانی و درماندگی جلوگیری میکند.
- ایجاد حس معنا در زندگی: کار کردن، به بازنشستگان کمک میکند تا احساس معنا و هدف در زندگی خود را حفظ کنند و از احساس پوچی و بیهدفی جلوگیری کنند.
اشتغال مجدد بازنشستگان با چه چالشهایی مواجه است؟
در حالی که اشتغال مجدد بازنشستگان، پتانسیل بالایی برای بهبود کیفیت زندگی آنها دارد، اما این مسیر با چالشهای متعددی همراه است. این چالشها، هم از نظر اجتماعی و فرهنگی و هم از نظر قانونی و عملی وجود دارند و نیازمند رویکردهای جامع و نوآورانه برای غلبه بر آنها هستند. در این بخش، به بررسی دقیقتر و توسعه یافته این چالشها و راهکارهای مقابله با آنها میپردازیم.
1. تبعیض سنی و کلیشهها در محیط کار
یکی از مهمترین موانع پیش روی اشتغال مجدد بازنشستگان، تبعیض سنی و کلیشههای منفی درباره توانایی و عملکرد آنها در محیط کار است. متاسفانه، بسیاری از کارفرمایان و همکاران، بازنشستگان را به عنوان افراد کمانرژی، غیرانعطافپذیر و با دانش قدیمی تلقی میکنند.
- کلیشههای منفی: اغلب تصور میشود که بازنشستگان از یادگیری مهارتهای جدید خسته شدهاند، علاقه ای به نوآوری ندارند و نمیتوانند با سرعت و کارایی افراد جوان کار کنند.
- تبعیض در استخدام: بسیاری از شرکتها، به طور مستقیم یا غیرمستقیم، از استخدام بازنشستگان خودداری میکنند، حتی اگر این افراد دارای تجربه و تخصص ارزشمندی باشند.
- کمتوجهی به تواناییها: حتی اگر بازنشستگان در محیط کار پذیرفته شوند، ممکن است به آنها فرصت کافی برای استفاده از تواناییها و تخصصهای خود داده نشود.
راهکارها:
- مقابله با کلیشهها: تلاش برای تغییر نگرش و باورهای منفی درباره بازنشستگان از طریق آموزش، آگاهیرسانی و برجسته کردن تجربیات موفق بازنشستگان در محیط کار.
- قوانین ضد تبعیض: تصویب و اجرای قوانین قوی ضد تبعیض سنی که از حقوق بازنشستگان در برابر تبعیض در استخدام محافظت کند.
- تمرکز بر تجربیات: تاکید بر ارزش تجربیات و دانش بازنشستگان و ایجاد فرصتهایی برای استفاده از این تجربیات در سازمانها.
2. تغییرات فیزیولوژیک و پاتولوژیک ناشی از افزایش سن
با افزایش سن، تغییراتی در بدن انسان رخ میدهد که میتواند بر عملکرد شغلی آنها تاثیر بگذارد. این تغییرات، میتواند شامل کاهش قدرت بدنی، کند شدن سرعت واکنش، کاهش دید و شنوایی و افزایش خطر ابتلا به بیماریهای مزمن باشد.
- محدودیتهای جسمانی: برخی از مشاغل ممکن است به دلیل نیاز به قدرت بدنی بالا یا فعالیتهای فیزیکی زیاد، برای بازنشستگان با مشکلات جسمانی مناسب نباشند.
- مشکلات شناختی: با افزایش سن، ممکن است سرعت پردازش اطلاعات و حافظه کاهش یابد که میتواند بر عملکرد در مشاغلی که نیازمند تفکر سریع و تصمیمگیری باشد، تاثیر بگذارد.
- خستگی و فرسودگی: بازنشستگان ممکن است به دلیل خستگی و فرسودگی ناشی از کار در دوران بازنشستگی، نتوانند به طور کامل به وظایف خود عمل کنند.
راهکارها:
- ارگونومی و طراحی محیط کار: ایجاد محیط کار ارگونومیک که نیازهای خاص بازنشستگان را در نظر بگیرد، مانند فراهم کردن صندلیهای مناسب، نور کافی و تجهیزات کمکی.
- رویکردهای انعطافپذیر: ارائه گزینههای کاری انعطافپذیر مانند ساعت کار شناور، دورکاری، کار پروژه ای و تغییر شغل به بازنشستگان.
- آموزش و توانمندسازی: ارائه آموزشهای لازم برای کمک به بازنشستگان در تطبیق با تغییرات جسمی و شناختی ناشی از افزایش سن و بهبود مهارتهای مورد نیاز برای مشاغل جدید.
3. موانع قانونی و اداری
از نظر قانونی نیز الزامات و محدودیتهایی برای به کارگیری بازنشستگان در نظر گرفته شده است. چنانچه طبق قانون کار ایران، به کارگیری بازنشستگان در وزارتخانهها و سازمانهای دولتی ممنوع است. دلیل این ممنوعیت برای آن است که راه برای جذب افراد جوان و مستعد باز باشد. اما قانون در این زمینه یک استثنا قائل شده است و آن اینکه طبق ماده 95 قانون کار، اشتغال ساعتی بازنشستگان، بلامانع است. بر اساس این قانون، اشتغال مجدد بازنشستگان در سازمانها و نهادهای دولتی، به شرط آنکه از یک سوم ساعات اداری تجاوز نکند، بدون مانع است. حقوق افراد نیز بر اساس ساعات کاری به آنها تعلق میگیرد.
4. فقدان مهارتهای بهروز و نیاز به آموزش
بازنشستگان ممکن است در اثر گذر زمان و عدم شرکت در دورههای آموزشی جدید، مهارتهای بهروز مورد نیاز برای مشاغل جدید را نداشته باشند.
راهکارها:
- دورههای آموزشی کوتاه مدت: ارائه دورههای آموزشی کوتاه مدت و تخصصی که به بازنشستگان کمک کند مهارتهای مورد نیاز را کسب کنند.
- آموزش آنلاین: فراهم کردن امکان دسترسی به دورههای آموزشی آنلاین برای بازنشستگان.
- پروژههای مشارکتی: ایجاد فرصتهایی برای بازنشستگان برای شرکت در پروژههای مشارکتی که به آنها کمک کند مهارتهای خود را بهروز کنند و با فناوریهای جدید آشنا شوند.
با غلبه بر این چالشها و اجرای راهکارهای ارائه شده، میتوان به بازنشستگان فرصتهای بیشتری برای مشارکت در جامعه و استفاده از تجربیات و تواناییهای خود در دوران بازنشستگی داد و یک جامعه سالمندی فعال و پویا ایجاد کرد.
مهارت آموزی پیشنیاز مهم اشتغال مجدد بازنشستگان
یکی از مهمترین موانع پیش روی اشتغال مجدد بازنشستگان، منسوخ شدن مهارتهای کاری سالمندان به دنبال تحولات سریع فناوری و تغییرات بازار کار است. این موضوع میتواند منجر به تصدی در مشاغل رده پایین، مشکل در استخدام مجدد، طولانی شدن مدت بیکاری، و در نهایت، ناتوانی در رقابت با نیروی جوان برای استخدام شود. این وضعیت، به ویژه برای سالمندان، میتواند منجر به افزایش قابل توجه استرس روانی شود.
منسوخ شدن مهارتها یک چالش جهانی است، اما برای بازنشستگان به طور خاص اهمیت دارد. بسیاری از بازنشستگان، مهارتها و دانش خود را در دوران فعالیت حرفهای کسب کردهاند و ممکن است با سرعت فناوریهای جدید و نیازهای شغلی روز همگام نشوند. این امر، یافتن شغل جدید و موفق را برای آنها دشوار میکند.
راهکار: توانمندسازی اساسی و یادگیری مادام العمر
برای مقابله با این چالش، توانمندسازی اساسی بازنشستگان از طریق یادگیری مادام العمر ضروری است. این به معنای فراهم کردن فرصتهایی برای بازنشستگان است تا مهارتهای خود را بهروز کنند، مهارتهای جدید یاد بگیرند و با فناوریهای نوین آشنا شوند.
حمایت سازمان جهانی کار (ILO)
سازمان جهانی کار (ILO) بر اهمیت توسعه مهارت برای شکلدهی به آینده کاری عادلانه، فراگیر و مطمئن برای همه تاکید کرده است. در بیانیه صدمین سالگرد تاسیس ILO، توسعه مهارت به عنوان یک عنصر کلیدی برای پاسخگویی به چالشهای بازار کار مدرن شناسایی شده و در برنامه استراتژیک سازمان برای سالهای 2022 تا 2025 گنجانده شده است.
تجربیات کشورهای دیگر
- ژاپن: ایجاد مراکز منابع انسانی نقرهای (Silver Human Resources Centers) برای ارائه خدمات مشاوره شغلی و آموزش به بازنشستگان.
- کره جنوبی: اجرای برنامه آموزش فراحرفهای سالمندان برای ارتقای مهارتهای شغلی بازنشستگان.
- کانادا: اجرای برنامه هدفمند برای کارکنان سالمند که به آنها کمک میکند تا در بازار کار باقی بمانند و مهارتهای خود را بهروز کنند.
- هلند: اجرای برنامه “استعداد مثبت” (Positive Ageing) که بر استفاده از تجربیات و مهارتهای سالمندان در جامعه و بازار کار تمرکز دارد
- سنگاپور و هنگ کنگ: ارائه یارانه برای هزینه مهارتآموزی شغلی سالمندان.
- دانمارک: ارائه کیتهای شروع کار برای سالمندان که شامل ضروریات مرتبط با شروع کار مثل ایمنی و سلامت کاری و افزایش صلاحیت کاری است.
وضعیت در ایران
در ایران، علیرغم تأکید سند ملی سالمندی بر شناسایی ظرفیتهای بالقوه سالمندان برای اشتغال مجدد بازنشستگان و ضرورت مهارت آموزی آنان، تاکنون برنامه منسجم و سازمان یافتهای در این زمینه اجرا نشده است. سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور به عنوان متولی اصلی مهارت آموزی شغلی، اگرچه گروههای مختلفی از جمله شاغلان و اقشار آسیب پذیر نظیر کودکان کار و زنان را تحت پوشش قرار میدهد، اما سالمندان در زمره گروههای هدف آن قرار ندارند. همچنین، بررسیها نشان میدهد اطلاعات کافی و مدونی در خصوص نیازهای مهارتی شغلی سالمندان در دسترس نیست. این فقدان اطلاعات، میتواند مانع از طراحی و اجرای برنامههای مناسب برای توانمندسازی این گروه سنی شود.
جمعبندی
دوران بازنشستگی، لزوما دوران فراغت کامل از کار نیست. برخی تصور میکنند بازنشستگی به معنای عدم توانایی جسمی و شناختی افراد سالمند جهت انجام کارها است. گرچه برخی از افراد در دوران بازنشستگی، توانایی جسمی و ذهنی دوران جوانی را ندارند، اما این به معنای عدم توان آنها در انجام کارها نیست. البته یکی از مهمترین پیشنیازهای اشتغال مجدد سالمندان مهارت آموزی آن هاست.
